KONSERWACJA TRADYCYJNA - WYBÓR PRAC

     Zadaniem konserwatorów Działu Zbiorów Specjalnych Centralnej Biblioteki Wojskowej im. Marszałka Józefa Piłsudskiego jest konserwacja i restauracja najstarszych, najcenniejszych, stanowiących Narodowy Zasób Biblioteczny, obiektów.
     Wśród eksponatów poddawanych zabiegom konserwatorskim znajdują się m.in.: mapy drukowane, nierzadko kolorowane akwarelą, starodruki i atlasy oprawione w skórę, dokumenty rękopiśmienne na pergaminie i na papierze (patenty wojskowe, listy prywatne), rękopisy i druki współczesne, druki konspiracyjne z okresu II wojny światowej, zdjęcia archiwalne, czasopisma (np. Polska Zbrojna z okresu międzywojennego).
     Wszystkie wykonywane prace mają na celu przede wszystkim zahamowanie procesów destrukcji, przedłużenie trwałości materiałów takich jak papier i skóra oraz przywrócenie obiektom walorów artystycznych i użytkowych.
     Pracownia konserwatorska wyposażona jest w następujący sprzęt: digestorium; kuwety do kąpieli obiektów o różnych formatach - do zlewu podłączony jest filtr do uzdatniania wody; maszyna do uzupełniania ubytków masą papierową; stół niskociśnieniowy i stół podświetlany; lampy z lupami; lupa ze świetlówkami ze światłem białym i UV; zszywadło; prasy: introligatorska, stołowa oraz pneumatyczna - do obiektów wielkoformatowych; suszarka; przyrządy pomiarowe: pH-metr, termometr, higrometr; waga laboratoryjna; odczynniki chemiczne; szkło laboratoryjne; mieszadło oraz drobny sprzęt do prac introligatorskich.

Pracownia konserwacji.

     Podczas zabiegów konserwatorskich stosowane się wyłącznie naturalne, odwracalne materiały najwyższej jakości.
     Prace, poprzedzone każdorazowo wykonaniem dokumentacji opisowej i fotograficznej obiektu, obejmują m.in.: czyszczenie, kąpiele wodne, usuwanie plam, odkwaszanie papieru, wzmocnienie strukturalne papieru roztworem metylocelulozy, sklejanie przedarć i uzupełnianie ubytków papieru. Wykonuje się również naprawy opraw, w tym konserwację skóry i desek, oraz oprawy nowe.
     Konserwatorzy uczestniczą także czynnie w pracach Komisji ds. Ochrony i Konserwacji Zbiorów CBW, wydają również opinie konserwatorskie nt. stanu zachowania obiektów wypożyczanych innym instytucjom, sprawują nadzór nad komorą odkażania i procesem dezynfekcji obiektów gazem Rotanox (badanie mikrobiologiczne, które można przeprowadzić np. w Bibliotece Narodowej) oraz udzielają konsultacji w sprawie np. optymalnych warunków przechowywania, sposobów przechowywania, opakowań ochronnych.

     Na przestrzeni lat 1992-2009 prowadzono ponad 400 prac przy obiektach o różnej budowie (książka, mapa, gazeta, fotografia) i różnym stopniu zniszczenia.

     Oto kilka przykładów:


     Dokument pergaminowy z przywieszoną pieczęcią woskową Przywilej na dostawę owsa dla armii, nadany Reinholdowi Krakaw za pożyczenie pieniędzy na potrzeby wojska.
Łac., pol., 1569, rps. 38x60 cm, k.1. Dokument opatrzony woskową pieczęcią królewską, z podpisem króla Zygmunta Augusta. W tekście na odwrocie dokumentu nazwisko odbiorcy przywileju - Reinhold Krakaw.
Czas trwania prac: czerwiec 2000 - październik 2001 r.

Stan zachowania przed konserwacją:
Powierzchnia dokumentu była zabrudzona. W miejscach zgięć załamania pergaminu na skutek niestarannego składania i ubytki. Na krawędziach karty były drobne przedarcia. W miejscu pionowych zgięć, po lewej i prawej stronie, widniały dwie rude plamy (zacieki), które zachodziły na tekst, czyniąc go nieczytelnym. Atrament w tych miejscach był rozjaśniony, a niektóre słowa rozmyte. W partii zdobnego inicjału w górnym rogu atrament był przetarty.

Sznur pieczętny był zakurzony i zabrudzony woskiem, końce sznura rozplecione, nici splątane. Część sznura, po prawej stronie, odłączona od całości. Pieczęć królewska była zakurzona i uszkodzona: w dolnej partii, po prawej stronie widniał duży ubytek wosku.

Przebieg prac:
Pergamin oczyszczono mechanicznie (na sucho), wyprostowano zagniecenia. Dobarwiono odpowiedni papier w celu uzupełnienia ubytków. Podklejono przedarcia. Uzupełniono ubytki. Pergamin wyprasowano pod przyciskiem. Wykonano retusz warstwy atramentu. Na koniec dokument został napięty w celu likwidacji zagnieceń. Pieczęć oczyszczono na sucho z kurzu, a następnie na wilgotno roztworem metylocelulozy. Konserwację sznura pieczętnego rozpoczęto od usunięcia bawełnianych nici, które tworzyły rodzaj wtórnego związania sznura, a następnie oczyszczono go z kurzu i zabrudzeń woskiem. Poszczególne sznurki oczyszczono wodnym roztworem Preteponu G. Uporządkowano nici i skręcono ponownie. Sznur wzmocniono strukturalnie 0,5 roztworem metylocelulozy. W celu ustabilizowania skręconego sznura, przeszyto go greżą jedwabną. Dokument umieszczono w specjalnie wykonanym pudle.

     Gazetka ścienna 6 Dywizjonu Artylerii Przeciwlotniczej Na straży przestworza, nr 2 kwiecień 1942
Pol., 1942, rps, papier maszynowy, 150x120 cm, k. 1
Arkusz dużych rozmiarów utworzono ze sklejonych ze sobą (na ok. 0,5 cm) pasów papieru. Tekst napisano brązowym atramentem i w paru miejscach ozdobiono rysunkami wykonanymi kredkami i ołówkiem.
W specjalnie pozostawionych fragmentach wklejono maleńkie akwarele i rysunki ołówkiem.

Czas trwania prac: maj - wrzesień 1996 r.

Stan zachowania przed konserwacją

Obiekt był wcześniej przechowywany w formie zrolowanej, co spowodowało jego zniekształcenie. Papier był kruchy, z licznymi zagnieceniami, pęknięciami i ubytkami, szczególnie na krawędziach arkusza, po prawej stronie. Na odwrocie znajdują się przyklejone wycinki prasowe i podklejenia z szarego papieru pakowego. Na skutek złych warunków przechowywania wdała się pleśń, widoczna w dolnej partii, po lewej stronie: rude przebarwienia papieru i drobne szaroczarne plamki, zabarwienia prawdopodobnie od kleju.

Przebieg prac:
Po oczyszczeniu karty z zabrudzeń, zbadano odporność atramentów i farb na działanie wody. Ponieważ wykazywały stabilność, karty poddano kąpieli wodnej, usunięto zapleśniały fragment, a następnie odkwaszono 2,5% roztworem Tylozy MH 300. Ubytki papieru uzupełniono dobraną kolorystyczne masą papierową. Strukturę papieru wzmocniono roztworem 2,5% Tylozy MH 300, a następnie wyprasowano. Wykonano retusze warstwy malarskiej.
Obiekt zdublowano na płótno i umocowano na desce w celu najlepszej ekspozycji.
Obecnie szukamy rozwiązań w jaki sposób najlepiej przechowywać ten bardzo duży obiekt.

Stan zachowania po konserwacji

Mapa miedziorytowa ręcznie kolorowana akwarelą Silesia Inferior
Łac., po 1645, druk, 50x41 cm, k. 1
Aut.: Peter Schenk, Gerard Valk, wyd. w Amsterdamie
Czas trwania prac: czerwiec - grudzień 2000 r.

Stan zachowania przed konserwacją:
powierzchnia mapy na odwrocie pokryta dość grubą warstwą rudego pyłu, liczne przedarcia papieru. Ograniczone możliwości czyszczenia z powodu bogatej warstwy malarskiej.

Przebieg prac:
     Ze względu na bardzo zły stan zachowania papieru ostrożnie oczyszczono obiekt. Usunięto na sucho warstwę zanieczyszczeń: brązowy proszek i brud przyklejone do papieru. Ponieważ warstwa malarska wykazała dużą odporność na działanie wody obiekt został poddany kąpieli w zimnej i ciepłej wodzie. Podjęto również próbę usunięcia plam (atrament, długopis) przy użyciu rozpuszczalników: alkoholu etylowego i acetonu. Neutralizację pH przeprowadzono w roztworze wodorotlenku wapnia. Ubytki zostały uzupełnione masą papierową. Papier zaklejono roztworem Tylozy MH 300. Połączono poszczególne części w całość, podklejając je papierem japońskim. Wykonano dublaż na bibułkę japońską. Mapę zaprasowano. Następnie wykonano retusze warstwy malarskiej. Obiekt umieszczono w passe-partout.

Starodruk słownik Ambrozjusza Calepinusa z 1590 r.
Dictionarium undecim linguarum...Respondet autem latinis vocabulis, Hebraica, Graeca, Gallica, Italica, Germanica, Belgica, Hispanica, Polonica, Ungarica, Anglica..., Ambrosius Calepinus, per Sebastianum Henricpetri, Bazylea 1590 r. (ok. 2000 s., format 2)
Starodruk oprawiony w deskę obciągniętą skórą brązową, klamry metalowe.

Czas trwania prac: luty 2001 - sierpień 2002 r.

Stan zachowania przed konserwacją:
Oprawa - drewniane okładki posiadały ubytki na narożnikach, skóra: pęknięty przegub, brak zapięcia.

Stan przed konserwacją.

Przebieg prac:
     Zamocowano nowe zwięzy, uszyto kapitałki. Zasadzono ponownie drewniane, oryginalne okładki po uzupełnieniu ubytków w narożnikach drewnem bukowym. Uzupełniono brakujące fragmenty skóry skórą koźlęcą. Na koniec zamontowano zapięcie z wykonaną na zamówienie u kowala artystycznego metalową klamrą. Obiekt umieszczono w pudle.

Stan po konserwacji.


Stan po konserwacji.

Fotografia Szkoła Podoficerów Pilotów Lotnictwa - Kurs Praktyczny, Bydgoszcz rok 1929
Tableau z 69 zdjęciami lotników, fot. Tytus Piechocki, 29x39 cm, sepia
Czas trwania prac: październik - grudzień 1995 r.

Stan zachowania:
powierzchnię fotografii pokrywała warstwa zanieczyszczeń, w kilku miejscach były widoczne ślady po odprysku emulsji.

Stan przed konserwacją.


Stan po konserwacji.

Przebieg prac:
Powierzchnię fotografii oczyszczono mechaniczne. Uzupełniono ubytki i wykonano retusze scalające farbami akwarelowymi.